Sigmund Freud’un entelektüel dönüşümünün merkezinde Paris vardır. İngiltere ona düzeni, aklı ve liberal vicdanı öğretmişti; fakat Paris ona insanın karanlık derinliklerini, bilinçdışını ve tutkuların dilini açtı. Freud’un psikanaliz öncesi zihni, Londra’nın rasyonelliğiyle değil, Paris’in büyüleyici kaosu içinde olgunlaştı.
1885 yılında aldığı bursla kadınlara özel Salpêtrière Hastanesi’nde Jean-Martin Charcot’nun yanında çalışmaya başlayan Freud, başlangıçta bir nörologdu. Sinir sistemi hastalıklarının organik nedenlerini araştırıyordu. Ancak Charcot’nun dersleri, onun bilimin soğuk yüzünden ruhun sıcak çelişkilerine geçişini sağladı. Charcot, histeriyle ilgilenirken bedensel belirti göstermesine rağmen fiziksel nedeni bulunamayan vakaları tanımlıyordu. “Sanki beynin anatomisi yokmuş gibi davranan bir hastalık,” diyordu. İşte Freud, bu ifadede ruhsal patolojinin kapısını buldu.
Paris: Freud’un Bilinçdışına Açılan Kapısı
Charcot’nun etkisi elbette büyüktü, fakat Freud’un mektupları gösteriyor ki, asıl dönüşüm yalnızca bilimsel değildi. Paris’in kendisi —o büyüleyici, tehlikeli, baştan çıkarıcı şehir— Freud’un iç dünyasında bastırılmış arzuların yankısını uyandırmıştı.
Viyana’nın “St. Stephen Kulesi” altında sıkışmış genç bilim insanı için Paris, bir özgürleşme mekânıydı. “Paris, çözülmemiş bilmeceyi yutan gösterişli bir Sfenks gibidir,” diye yazıyordu. Bu benzetme Freud’un ruh haritasında simgesel bir dönüm noktasıdır: Sfenks hem güzelliği hem yıkımı temsil eder —tıpkı insanın kendi içindeki ikilik gibi.
Paris, Freud’un zihninde “id”in, yani içgüdüsel arzuların şehriydi. Londra ego’ydu; düzen, akıl, yasaydı. Paris ise karşıtıydı: kaos, baştan çıkarıcılık, irrasyonel enerji.
Notre Dame’ın Gölgesinde
Freud’un Paris mektuplarında en şaşırtıcı satırlar Notre Dame hakkındadır. Hayatı boyunca Katolikliğe karşı derin bir kuşku besleyen Freud, bu gotik katedralin karşısında büyülenmiştir:
Böylesine ciddi, sade, ve kasvetli bir şey görmedim. İlk kez ‘Bu bir kilise’ dedim.
Freud yalnız mimarinin güzelliğine değil, onun karanlık yüzüne de bağlandı. Her boş öğleden sonrasını Notre Dame’ın kulelerinde, “canavarlar ve şeytanlar arasında” geçirdiğini yazar. O sırada gördüğü her gargoyle figürü, bastırılmış içgüdülerin bir yansımasıydı. Daha sonra Rüyaların Yorumu’nda kendini Herakles’le özdeşleştirdiğinde, rüyasında Rabelais’in Gargantuasını bulur: Parislilere yukarıdan idrarını akıtan dev bir figür — bir tür bilinçdışı intikam fantezisi.
Notre Dame onun için yalnızca bir mimari yapı değil, insan ruhunun sembolüydü: Tanrısal olanla şeytani olanın aynı bedende yaşadığı yer.
Paris Halkı ve Kitlelerin “Bilinçdışı”
Freud’u en çok korkutan şey Paris’in insanlarıydı. 1880’lerin politik çalkantıları arasında —Boulangisme’in yükseldiği, sokak gösterilerinin sürdüğü dönemde— kalabalıkları “psikolojik salgınlara yakalanmış” olarak niteliyordu:
Onlar başka bir türden insanlar; içlerinde binlerce demon var. Utancı ya da korkuyu bilmiyorlar.
Bu gözlem, Freud’un daha sonra geliştireceği kitle psikolojisi düşüncesinin ilk tohumu oldu. Kitleler bireysel denetimi kaybeder; bilinçdışı arzular toplu histeriye dönüşür.
Tiyatro, Kadın ve Bastırılmış Arzu
Paris, Freud’a yalnız bilimin değil, sanatın da büyüsünü sundu. Fransızcasını geliştirmek için gittiği tiyatrolarda, kısa sürede sahnedeki kadın figürlerine —özellikle Sarah Bernhardt’a— hayran kaldı. Bernhardt’ın Theodora performansı karşısında büyülenmişti:
Kendini adamın etrafına sarışı, bedeniyle konuşması… inanılmaz.
Fakat hemen ardından şunu ekler: “Bu zevkin bedelini migrenle ödedim.” Bu cümle, Freud’un iç dünyasındaki bastırılmış arzuların bedensel semptomlara dönüşümünü haber verir niteliktedir.
Paris’in kadınları, kiliseleri ve kalabalıkları Freud’un zihninde tek bir sahneye dönüşmüştü: arzu ile yasak arasındaki savaşın sahnesi.
Charcot’nun Öğrencisi, Psikanalizin Eşiğinde
Charcot, Freud’a yalnızca bir nörolojik teori değil, ruhsal bir bakış kazandırdı. Freud, “Charcot bütün fikirlerimi yıkıyor, her dersten sonra Notre Dame’dan çıkar gibi hissediyorum,” diye yazar.
Artık o, “hastalıkların anatomisini” değil, zihnin görünmez anatomisini araştırmaya başlamıştı.
Paris’ten ayrılmadan önce Freud, Charcot’nun Leçons sur les maladies du système nerveux adlı eserini Almancaya çevirmeyi gönüllü olarak üstlendi. Daha sonra oğluna “Jean-Martin” adını vererek, hocasına ve Paris’e duyduğu derin minnettarlığı kalıcılaştırdı.
Freud’un İçindeki Londra ve Paris
Freud’un yaşamında iki şehir iki ayrı ruh sistemini temsil eder:
- Londra (Ego): düzen, ahlak, yasa, bastırma.
- Paris (Id): arzu, kaos, içgüdü, sanat.
Psikanaliz bu iki şehrin —ve bu iki ruh halinin— kesişiminde doğdu. Londra’nın aklıyla Paris’in tutkusu birleştiğinde ortaya Freud’un zihnin arkeolojisi çıktı.